Grein þessi birtist upphaflega hér á Fjárhag þann 25. ágúst 2010.

Ákveðin tímamót verða í lífinu á 18 ára afmælisdeginum, því þá verður fólk fjárráða. Í lögræðislögum segir: "Fjárráða maður ræður einn fé sínu, nema lög mæli á annan veg."

En hvað þýðir þetta á einföldu máli?

Að verða fjárráða þýðir fjárhagslegt sjálfstæði og yfirráð yfir bankareikningum og öðrum eignum sem foreldrar eða forráðamenn höfðu umsjón með fyrir 18 ára aldurinn. Auk þess að ráða sjálfur yfir peningunum sínum, getur maður m.a. tekið lán hjá banka og gengist í ábyrgð vegna skulda sem aðrir eiga að greiða.

Fjárráða + sjálfráða = lögráða

Átján ára verður maður líka sjálfráða. Þeir sem eru bæði sjálfráða og fjárráða teljast lögráða skv. lögræðislögum. Þeir sem eru sjálfráða ráða öðru en fé sínu. Foreldrar ráða því ekki lengur persónulegum högum sjálfráða einstaklings og eru ekki lengur framfærsluskyldir gagnvart honum.

Flestir sem eru 18 ára eru þó enn í skóla og eru að einhverju leyti háðir foreldrum sínum fjárhagslega, t.d. með húsnæði og mat. Þrátt fyrir að foreldrar séu ekki lengur framfærsluskyldir þykir þó flestum foreldrum sem betur fer sjálfsagt að hjálpa til með einhverjum hætti eftir því sem aðstæður leyfa.

Fjárhagslegt sjálfstæði

Margir 18 ára einstaklingar eru svo heppnir að eiga peninga eða verðbréf sem þeir fá yfirráð yfir við 18 ára aldur. Sumum finnst freistandi að eyða þessum peningum strax, t.d. með því að kaupa sér bíl eða tölvu. Aðrir vilja ávaxta peningana og safna í stærri sjóð til að eiga seinna, t.d. þegar kemur að því að kaupa íbúð eða fara erlendis í nám.

Að taka lán er eitthvað sem þarf að íhuga vel áður en ákvörðun um slíkt er tekin. Yfirdráttarheimild og kreditkort eru algengustu lánin auk skuldabréfa. Að taka lán er loforð um að borga til baka þá upphæð sem fengin hefur verið að láni með vöxtum og kostnaði.

Þegar skrifað er undir lán er verið að samþykkja skilmála lánsins sem segja meðal annars til um hvað lánið kostar, hvernig á að borga það til baka og hvað gerist ef skuldin er ekki greidd. Það borgar sig því að lesa vel það sem skrifað er undir.

Fjármálalæsi

Það er nauðsynlegt hverjum fjárráða einstaklingi að öðlast það sem kallað er fjármálalæsi. Það er hugtak sem notað hefur verið til að lýsa getu fólks til að skilja, greina og fjalla um fjármál og hafa stjórn yfir fjárhagslegri afkomu sinni. Eða einfaldlega það að kunna að lesa fjármálin.

Einstaklingarnir bera að miklu leyti sjálfir ábyrgð á því að afla sér þekkingar á þessu sviði en einhver fjármálafræðsla fer þó fram í flestum grunn- og framhaldsskólum. Þekkingar má t.d. afla með lestri Fjárhags, þátttöku á fjármálakvöldum Landsbankans og með því að sækja aðra viðburði þar sem fjallað er um fjármál einstaklinga.

Fróðleik um fjármál má síðan vitaskuld nálgast víða annars staðar og viljum við þar sérstaklega nefna fjölda fróðlegra greina á Vísindavefnum um fjármál.

Tengt efni

Lögræðislög nr. 71/ 1997

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Grein þessi birtist upphaflega hér á Fjárhag þann 15. apríl 2011. Hún er endurbirt hér með örlitlum viðbótum.

Nokkuð algengt er að viðskiptavinir hafi samband og spyrji hvernig háttað sé aukagreiðslum inn á verðtryggð skuldabréf: Koma þær til lækkunar höfuðstóls eða fara þær í verðbætur? Ég ákvað því að svara þessari spurningu líka hér á fjármálablogginu.

Ekki skiptir máli hvenær umframgreiðsla fer fram. Ef greitt er á gjalddaga fer öll umframgreiðslan til lækkunar uppfærðs höfuðstóls sem er raunveruleg skuld viðkomandi. Ef greitt er eftir gjalddaga eru greiddir vextir frá gjalddaga til innborgunardags og afgangurinn fer til lækkunar höfuðstóls. Við næsta reglulega útreikning á gjalddaga eru reiknaðir vextir frá innborgunardegi til gjalddaga og eru vextir reiknaðir í færri daga það vaxtatímabil.

Ekki er hægt að greiða umframgreiðslu nema búið sé að greiða alla útreiknaða gjalddaga en gjalddagar eru reiknaðir út að jafnaði 10 dögum fyrir gjalddaga.

Ef lán er í greiðslujöfnun er alltaf byrjað að greiða inná jöfnunarreikninginn og hann kláraður áður en ráðstafað er inn á höfuðstólinn. Það eru margir með lán sitt í greiðslujöfnun án þess að vita það en öll verðtryggð lán voru sett í greiðslujöfnun og það þurfti að afþakka jöfnuna. Þeir sem vilja greiða lán sem hraðast niður ættu að afþakka jöfnunina.

Rétt er að taka fram að ef skuldabréf er með ákvæði um uppgreiðslu/umframgreiðslugjald þarf að taka tillit til þess.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Grein þessi birtist upphaflega hér á Fjárhag 25. nóvember 2010.

Hlusta á hljóðpistil (hlaðvarp)

Það getur verið erfitt að byrja að spara. Oft réttlætum við það með því að við eigum ekki nógu mikinn pening til að leggja fyrir. Og það getur vel verið rétt. Oft er lítill sem enginn peningur afgangs í lok mánaðarins.

En getur verið að við séum að eyða í eitthvað sem hægt væri að sleppa? Við eyðum kannski sjaldan eða aldrei peningum í dýran lúxusvarning, en hvað með litlu hlutina? Þeir safnast saman og mynda hugsanlega háar upphæðir að lokum, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess að hægt væri að leggja þessa peninga fyrir og ávaxta þá.

Fjármálaráðgjafinn David Bach, höfundur fjölmargra greina og bóka um fjármál heimilisins, er höfundur hugtaksins "Latte factor." Latte-faktorinn táknar alla þá peninga sem við eyðum í tiltölulega ódýra og óþarfa hluti svo sem nammi, gos, bita milli mála, sígarettur, blöð og jú, auðvitað kaffi latte.

Hugmyndafræði Bachs snýst í stuttu máli um það að finna litlu hlutina í daglegu neyslumynstri okkar; hluti sem við getum sparað við okkur og sett í staðinn andvirðið í sparnað. Ef þetta er gert til lengri tíma getum við átt góða summu í bankanum þegar við komumst á eftirlaunaaldur.

Dæmi:

Latte-kaffibolli kostar í dag um 500 kr. á kaffihúsi. Kaffidrykkjumaður, sem kaupir Latte á kaffihúsi á hverjum degi, getur sparað um 7. 500 kr. á mánuði með því að kaupa kaffi bara annan hvern dag.

Ef hann ávaxtar peninginn í tvö ár á sparireikningi á hann 188.440 kr. í lok tímabils (m.v. 4,45% ávöxtun). Þetta safnast svo sannarlega þegar saman kemur því ef hann heldur uppteknum hætti í 20 ár getur hann átt 2.876.389 kr. inni á reikningnum sínum (einnig m.v. 4,45% ávöxtun). Ekki slæmt það!

Sparnaðarreiknivél

Ástæðan fyrir því að ég vek athygli ykkar á þessari hugmyndafræði er ekki sú að ég vilji að fólk hætti alveg kaffidrykkju: Þvílíkt og annað eins væri nú ekki leggjandi á meðal Íslendinginn!

Ætlunin er hins vegar að minna okkur á að fylgjast betur með því í hvað við eyðum peningunum okkar. Ég vil því hvetja ykkur lesendur góðir til þess að fara í huganum yfir ykkar daglega neyslumynstur og spá í hvort ekki leynist þar ein og ein gosflaska eða súkkulaðistykki sem hægt væri að spara við sig eða láta sig hafa það að sleppa eins og einum kaffibolla annað slagið. Passið líka að eiga alltaf eitthvað hollt nasl í vinnunni til að grípa til ef hungrið segir til sín á milli mála. Það getur sparað ansi margar sjoppuferðir.

Í rauninni snýst þetta bara um að skipuleggja sig aðeins betur og gera smá breytingu á hugsunarhætti sínum.

Hafið í huga að það er vænlegast til langvarandi árangurs að byrja smátt og að margt smátt verður á endanum að einu stóru.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Í samfélagi þar sem er virkur leigumarkaður fyrir alla sem vilja er það grundvallarspurning hvort fólk eigi að kaupa eða leigja húsnæði. Eðli málsins samkvæmt kemur þessi spurning oft upp hjá ungu fólki sem er að fara út í lífið. Spurningin á kannski síður við hér á landi en annars staðar því hér hefur leigumarkaður ætíð verið vanþroskaður og alltaf verið í fyrirrúmi að fólk eignist eigið húsnæði. Þannig má segja að ekki sé fyrir hendi hér á landi opinber leigumarkaður fyrir venjulega launamenn eins og í nágrannalöndunum. Til dæmis var félagslega húsnæðiskerfið (verkamannabústaðir) strax frá upphafi í kringum 1930, hannað með það fyrir augum að fólk eignaðist húsnæðið, algerlega öfugt við það sem var gert í nágrannalöndunum. Hér hefur alltaf verið ríkjandi það viðhorf að fólk fari betur með það sem það á sjálft og þessi hugsun hefur einkennt húsnæðiskerfið líka.

Leigumarkaður stækkaði nokkuð hér eftir hrun og segja má að nokkurt jafnvægi hafi komist á en fljótlega fór að bera á stöðnun og leigusamningum hefur jafnvel fækkað milli ára hin síðustu ár. Markaðurinn breyttist hins vegar ekkert þó hann stækkaði, einstaklingar héldu áfram að leigja einstaklingum og engin eðlisbreyting varð hvað réttindi og öryggi leigjenda varðar eða verðlagningu, áfram ríkti hálfgert frumskógarlögmál.

Leiguverð hækkar meira en kaupverð

Á undanförnum misserum hefur húsaleiga hækkað meira en kaupverð íbúða. Þessi þróun hefur sérstaklega verið áberandi á undanförnu ári. Síðustu 12 mánuði hefur húsaleiga á höfuðborgarsvæðinu hækkað um 9,1% en kaupverð fjölbýlis um 5,7%. Frá því í desember hefur kaupverð íbúða lækkað um 0,3% en leiga hækkað um 3,7%. Allt eru þetta meðaltalstölur fyrir höfuðborgarsvæðið. Sveiflur milli mánaða eru alltaf töluverðar, en ársfjórðungatölur sýna þróunina betur, sbr. meðfylgjandi mynd.

Leigja eða kaupa? - Price to rent ratio

Erlendis er oft horft til hlutfalls á milli kaupverðs og leiguverðs við ákvarðanir um kaup eða leigu. Þetta hlutfall er yfirleitt kallað price to rent ratio, eða verð/leiguhlutfallið. Með því fæst fram mjög einföld vísbending um hvað skynsamlegt sé að gera á hverjum tíma, en það sýnir líka þróun til lengri tíma. Markaðsverð eignar er borið saman við ársleigu sömu eða sambærilegrar eignar og ársleigu á fermetra deilt upp í kaupverð á fermetra.

Niðurstaðan er þetta verð/leiguhlutfall og síðan er stuðst við nokkrar einfaldar reglur til að meta niðurstöðuna. Þær eru:

• Ef hlutfallið er undir 15 – Hagstæðara að kaupa
• Ef hlutfallið er á bilinu 16-20 – Betra að kaupa ef áætlaður eignartími er langur
• Ef hlutfall yfir 20 – Hagstæðara að leigja

Gögn fyrir samanburð

Eins og oft gerist á Íslandi er ekki auðvelt að afla gagna til að gera samanburð af þessu tagi. Einkum er erfitt að finna traust gögn um þróun leiguverðs. Til eru upplýsingar sem á er byggð vísitala greiddrar húsaleigu langt aftur í tímann og hún er notuð sem hluti af vísitölu neysluverðs hjá Hagstofu Íslands. Hún gildir fyrir landið allt, en er örugglega lægri en hún í raun ætti að vera vegna þess hversu þungt félagslegt leiguhúsnæði vegur í útreikningum og skorts á gögnum um „frjálsa“ markaðinn.

Fyrir rúmum tveimur árum fór Þjóðaskrá að birta vísitölu leiguverðs fyrir höfuðborgarsvæðið sem byggir á þinglýstum leigusamningum vegna húsaleigubóta. Gallinn við hana er að ekki er skylt að þinglýsa húsaleigusamningum og því er hætt við að dýrustu og ódýrustu íbúðirnar, þar sem húsaleigubætur fást ekki, séu ekki með í vísitölunni. Markaðsgögn um kaupverð íbúða frá Þjóðskrá eru hins vegar góð, sérstaklega um höfuðborgarsvæðið.

Við fórum þá leið að búa til ferla fyrir síðustu 15 ár til að finna fyrrnefnt hlutfall, annarsvegar þann sem sýnir húsaleigu með vísitölu Hagstofunnar fram til ársloka 2010 og vísitölunni frá Þjóðskrá frá þeim tíma, og hinsvegar annan sem sýnir þróun kaupverð fjölbýlis á höfuðborgarsvæðinu.

Sláandi niðurstöður – yfirleitt alltaf hagstæðara að kaupa

Myndin sem út úr þessu kemur sýnir greinilega að nánast alltaf hefur verið hagstæðara að kaupa húsnæði en leigja á höfuðborgarsvæðinu og það á sérstaklega við nú. Hið reiknaða verð/leiguhlutfall er m.ö. o. mun lægra hér en víðast hvar annars staðar. Meðalhlutfallið yfir allt þetta 15 ára tímabil er 14,2 og hlutfallið á síðustu árum hefur verið í kringum 12, sem er auðvitað langt fyrir neðan töluna 15 sem nefnd var sem þumalfingurregla. Tímabilið 2005-2009 sker sig samt nokkuð úr, þá var tiltölulega hagstæðara að leigja en annars hafði verið og á þeim árum gekk yfir eitthvert mesta kaupæði sem við þekkjum.

Margir fyrirvarar

Eins og ítrekað hefur verið er hér um mjög einfalt hlutfall að ræða og það segir því alls ekki alla söguna. Það er t.d. augljóst að það vantar ýmsa kostnaðarliði inn í samanburðinn. Gera má að því skóna að líklegra sé að kostnaðurinn við að eiga húsnæði sé vanmetinn, frekar en kostnaðurinn við að leigja. Kostnaður við að eiga eru t.d. fasteignagjöld, eigna- og tekjuskattar, viðhald, tryggingar, lána- og vaxtakostnaður, þinglýsingargjöld, sölulaun og gjöld í hússjóði svo eitthvað sem nefnt. Á móti vega t.d. vaxtabætur. Hvað húsaleiguna varðar skiptir t.d. máli hvort rafmagn, hiti, gjöld í hússjóð og annar álíka kostnaður sé innifalinn í leiguverði og þar vega þá húsaleigubætur á móti.

Samanburðurinn er því alls ekki einfaldur og er auðvitað mun flóknari en verð/leiguhlutfallið segir til um, þó það segi vissulega ákveðna sögu um heildarstöðuna á markaðnum. Meginspurningin sem fólk stendur frammi fyrir er kannski sú, hversu dýra eign er hægt að kaupa á eðlilegum kjörum fyrir það fé sem annars færi í að leigja?

Þessu til viðbótar er einnig augljóst að það er erfitt fyrir marga að kaupa íbúð í dag þó það sé greinilega hagstæðara en að leigja. Ríkari kröfur eru gerðar til eiginfjár kaupenda en áður og þá er fjárhagsstaða margra sem hafa mikla þörf fyrir húsnæði frekar erfið.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Grein þessi birtist fyrst hér á Fjárhag þann 10. september 2010.

Hlusta á hljóðpistil (hlaðvarp)

Segja má að sumarið sé tími ferðalaga og eru margir á faraldsfæti á þeim tíma þó það færist sífellt meira í vöxt hjá okkur Íslendingum að ferðast allt árið.

Fyrir nokkru síðan las ég skemmtilega grein sem var að finna á vefsíðunni moneyning.com sem heitir 50 Budget Travel Tips and Save Money on Vacations. Eins og nafn greinarinnar bendir til, inniheldur hún góð ráð til að ferðast án þess að það kosti of mikið. Í greininni er því haldið fram að hægt sé að fara í tvær ferðir á ári í stað einnar fyrir sama pening.

Það sem vakti athygli mína er að flest af þessum ráðum eru tiltölulega einföld. Þar sem mér finnst gaman að ferðast til útlanda og myndi alveg vilja fara oftar var forvitni mín vakin. Í ljós kom að sumar af þessum ráðleggingum hef ég sjálf notað óafvitandi á ferðalögum mínum.

Ég ætla ekki að fara í gegnum öll 50 atriðin í þessari færslu heldur segja frá þeim atriðum sem mér finnst áhugaverðust.

• Aðalatriðið er að skipuleggja fríið vel með góðum fyrirvara. Því fyrr sem flugfar er pantað þeim mun meiri möguleiki er að fá flugsæti á góðu verði. Einnig er gott að kynna sér vel aðstæður á væntanlegum áfangastað.
• Lagt er upp úr því að ferðast létt þ.e. ekki taka of mikinn farangur með í ferðina þar sem meirihluti flugfélaga tekur hátt gjald aukalega ef farangurinn er of þungur.
• Gott er að vera búinn að kynna sér verðlag á matsölustöðum og ákveða fyrirfram hvar á að borða. Það er mjög skynsamlegt, sparar alveg örugglega tíma og kannski einhverja peninga.
• Sleppa því að borða morgunverðinn á hótelinu sé hann ekki innifalinn í verði þar sem morgunverður sem í boði er á hótelum er oftast dýrari en morgunverður á kaffihúsi eða veitingastað í næsta nágrenni. Sömuleiðis er hægt að koma við í matvöruverslun. Það getur verið gott að eiga ávexti, brauð, kex og drykki inni á herbergi í stað þess að freistast í minibarinn.
• Eitt sem ég hef aldrei hugsað út í en er augljóst þegar bent er á það að borða góðan hádegismat og léttan kvöldverð. Það eru tvær ástæður fyrir því. Sú fyrri er að matur á veitingastöðum er ódýrari í hádeginu heldur en á kvöldin og svo er hollara að borða meira fyrri hluta dagsins.
• Sé ferðast á bílaleigubíl er hagstæðara að skila aftur á sama stað og hann var tekinn á leigu, t.d. á flugvellinum við komu og við brottför. Sum kreditkort innihalda bílaleigutryggingu og því þarf hugsanlega ekki að kaupa tryggingu af leigusalanum þar sem kreditkortið er þegar með slíka vernd. Gott að hafa í huga og kanna hvað kortatryggingarnar innihalda. Stærð bílsins skiptir líka máli bæði hvað varðar eyðslu á eldsneyti og leiguverð bílsins. Mikilvægt atriði þegar bílnum er skilað að að hann sé með fullan eldsneytistank.
• Ef ferðast er með lestum eða strætisvögnum eins og inni í borgum er betra að kaupa sér dagmiða eða miða sem dugar í nokkra daga frekar en að kaupa stakar ferðir. Þegar ferðast er á milli staða þá er best að ferðast með almenningssamgöngum í stað þess að taka leigubíl, það sparar peninga.
• Það eru ýmsar leiðir færar við að verða sér úti um hagstæða gistimöguleika, s.s. að vera á hóteli sem er ekki í miðbæ eða nálægt ferðmannastöðum, þar sem þau eru oftast á betra verði. Íbúðaskipti geta einnig verið spennandi kostur eða gistiheimili í stað hótels ásamt fleiri möguleikum. Þá eru skipti á gistingu einnig möguleiki, þú færð gistingu inni á heimili með loforði um að viðkomandi fái síðar að gista hjá þér. Fjölmargar vefsíður eru tileinkaðar þessum gistimöguleika líkt og Couch Surfing og Stay4Free.
• Muna eftir taxfree endurgreiðslu af varningi sem hefur verið keyptur í fríinu en það getur verið umtalsverð upphæð. Mundu bara að hafa vörurnar aðgengilegar þegar þú sækir um endurgreiðsluna, ekki geyma þær í farangri sem hefur verið innritaður.
• Í lok greinarinnar er fjallað um ýmsa valkosti til að draga úr kostnaði við ferðalagið eins og að dvelja ekki á hefðbundnum ferðamannastöðum og versla innlenda vöru sem er yfirleitt ódýrari en innflutt vara. Að ferðast utan háannatíma er líka hagkvæmari kostur.

Það er alveg greinilegt eftir lestur þessarar greinar að það eru ótal möguleikar til að komast hjá kostnaði á ferðalögum án þess að draga úr gæðum þeirra. Það er um að gera að nota hugmyndaflugið til að finna sem flestar sparnaðarleiðir.

Tengt efni:

50 Budget Travel Tips and Save Money on Vacations

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita