Okkur berast reglulega fyrirspurnir um sérstakar verðbætur - einnig kallaðar verðbætur innan mánaðar. Hér fyrir neðan er reynt að útskýra hugtakið í fáum orðum og hvernig þær eru reiknaðar.

Almennt:

Verðbætur eru reiknaðar fyrir heila mánuði. T.d. eru verðbætur á verðtryggða innlánsreikninga reiknaðar á lægstu stöðu mánaðarins þannig að inn- og útborganir fá ekki verðbætur fyrir þann mánuð sem þær eru gerðar. Algengt er að tíminn frá lánveitingu til fyrsta gjalddaga sé ekki nákvæmlega í heilum mánuðum.

Sérstakar verðbætur, sem einnig hafa verið kallaðar vextir innan mánaðar, voru ákveðnar á sínum tíma í mikilli verðbólgu til að bæta upp hluta úr mánuði. Frá 1. desember 2008 eru þessar sérstöku verðbætur ákvarðaðar út frá mánaðarbreytingu vísitölu neysluverðs og endurspegla raunverulegar verðbætur í réttu hlutfalli.

Innlán:

Sérstakar verðbætur gegna því hlutverki að koma í staðinn fyrir venjulegar verðbætur fyrir hluta úr mánuði, þ.e. á innborganir frá innborgunardegi að mánaðamótum. Eða frá mánaðamótum að útborgunardegi. Sérstöku verðbæturnar eru reiknaðar eins og vextir.

Dæmi: Innborgun á verðtryggðan reikning upp á 100.000 kr. 2. dags mánaðar fengi sérstakar verðbætur í 28 daga. Ef þær eru 6% myndi það gera 467 kr. auk þeirra vaxta sem eru á reikningnum.

Útlán:

Varðandi útlán eru sérstakar verðbætur reiknaðar þegar verið er að veita lán og tíminn fram að fyrsta gjalddaga er ekki nákvæmlega í heilum mánuðum. Ef verið er að veita lán þann 15. einhvers mánaðar og næsti gjalddagi er 15. eru ekki reiknaðar sérstakar verðbætur. Ef lánið væri með t.d. gjalddaga 10. næsta mánaðar eru 25 dagar í fyrsta gjalddaga. Sérstöku verðbæturnar eru þá greiddar lántakandanum við útborgun lánsins þ.e. ef þær eru 6% yrðu þær reiknaðar eins og vextir í 5 daga og af 1.000.000 kr. væri það 833 kr. Ef hins vegar gjalddaginn væri þann 20. væru 35 dagar í fyrsta gjalddaga og þá væri dregið af útborgaðri fjárhæð 833 kr. og kæmi fram á kaupnótu.

Á fyrsta gjalddaga eru svo reiknaðar verðbætur skv. breytingu á vísitölu á milli mánaða og þá skiptir ekki máli hvort lánið var veitt 10. eða 20. þar sem búið er að leiðrétta fyrir þessu fráviki frá heilum mánuði.

Við uppgreiðslu á lánum eru líka reiknaðar sérstakar verðbætur á sama hátt og við veitingu lána. Hér er dæmi um skuldabréf sem greitt er upp. Eftirstöðvar lánsins eru 250.000 kr. á gjalddaga þann 15. júlí og 22. júlí sama ár var óskað eftir að greiða lánið upp. Sérstakar verðbætur eru 6%. Þetta er reiknað á eftirfarandi hátt:

Sérstakar verðbætur í 7 daga, reiknaðar á uppfærðan höfuðstól:

• 250.000 x 6% x 7 : 360 = 291 kr.

291 króna bætist þá við höfuðstólinn sem til uppgreiðslu er.

Sjá einnig

Fleiri greinar um vexti og vaxtaútreikning á Fjárhag

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Af þeim fjölmörgu tölfræðivísum sem fjárfestar og miðlarar fylgjast með til að reyna að tímasetja kaup og sölu á hlutabréfum er Super Bowl vísirinn (e. Super Bowl indicator) sjálfsagt einn sá óvenjulegasti.

Samkvæmt "kenningunni" um Super Bowl vísinn segja úrslitin í lokaleik NFL, bandarísku atvinnumannadeildarinnar í ruðningi, til um gang mála á hlutabréfamarkaði það sem eftir er ársins.

Ef lið sem á rætur í gömlu AFL deildinni (nú AFC)* stendur uppi sem sigurvegari, á það að þýða að "bjarndýrsmarkaður" (e. bear market) sé framundan, þ.e. að hlutabréfaverð fari lækkandi. Ef lið úr gömlu NFL deildinni (nú NFC) verður hins vegar meistari, þýðir það að "bolamarkaður" (e. bull market) sé framundan, þ.e. að hlutabréfaverð fari hækkandi.

Þetta hljómar auðvitað sem hver önnur bábilja en það merkilega er að þessi óvenjulegi tölfræðivísir hefur sagt rétt fyrir um gang mála í 80% tilvika frá því að menn fóru að keppa um "Ofurskálina" árið 1967, eða í 33 skipti af 41, sé miðað við þróun Dow Jones hlutabréfavísitölunnar. Árin 1967 til 1997 spáði hann rétt fyrir í 28 skipti af 31 eða í rúmlega 90% tilvika; 1998-2001 virkaði hann ekki (0 af 4), en var réttur í 4 af næstu 5 árum.

Fyrir tilkomu nýrra liða og flutnings liða milli borga og deilda hefur Super Bowl vísirinn ekki átt almennilega við á síðustu árum. Árin 2003 og 2004 tóku þátt í úrslitaleiknum lið sem urðu til eftir sameininguna 1970, Tampa Bay Buccaneers (meistarar 2003) og Carolina Panthers (töpuðu 2004) og 2007 og 2009 léku til úrslita lið sem bæði áttu uppruna sinn í gömlu NFL-deildinni (Colts - Bears 2007 og Steelers - Cardinals 2009).

Úrslit Super Bowl XLVI sem fór fram síðastliðinn sunnudag ættu þó að gleðja marga fjárfesta (nema kannski einna helst skortsalana), því meistararnir New York Giants koma einmitt úr NFC. Þeir lögðu andstæðinga sína úr AFC, New England Patriots, 21-17 í æsispennandi leik. Það ætti að segja fyrir um að hlutabréfamarkaðurinn rjúki upp á við á árinu.

En það er ekki á vísan að róa í þessum efnum því síðast þegar Giants unnu Super Bowl, árið 2008, fylgdi í kjölfarið einhver mesti bjarndýrsmarkaður síðustu áratuga, eftir hrun Lehman Brothers í september það ár.

Hér er því vitanlega ekki haldið fram að þarna hafi menn fundið raunverulegt orsakasamhengi. Þó fylgni sé milli hluta þýðir það ekki að orsakasamhengi sé milli þeirra. Það er alltaf nauðsynlegt að skoða hvort tölfræðilegt samhengi tveggja breyta bendi til þess að þær séu í raun tengdar raunverulegum orsakatengslum. Ef ekki er hægt að lýsa slíkum tengslum með trúlegum hætti er nauðsynlegt að stíga varlega til jarðar og hugsa sig tvisvar um áður en maður byggir fjárfestingarákvörðun á einkennilegu tölfræðilegu sambandi.

Sagan af Super Bowl vísinum er óneitanlega áhugaverð og skemmtileg saga af hjátrú meðal þátttakenda á hlutabréfamarkaði. Hún segir hins vegar ekki frá raunverulegu fyrirbæri sem ábyrgir fjárfestar byggja ákvarðanir sínar á.

* Árið 1970 sameinuðust ruðningsdeildirnar tvær, National Football League (NFL) og American Football League (AFL) , í eina deild, National Football League, sem skiptist í tvo riðla, National Football Conference – NFC og American Football Conference – AFC. Liðin skiptust milli riðla á sama hátt og þau höfðu skipst milli deilda fyrir utan Baltimore Colts, Cleveland Browns og Pittsburgh Steelers sem ásamt 10 liðum úr AFL-deildinni mynduðu AFC, meðan hin 13 NFL-liðin mynduðu NFC.

Heimildir

• Wikipedia.org: Super Bowl indicator
• Snopes.com: The Super Bowl Indicator
• Seekingalpha.com: Super Bow Indicator. A "Giant" Bull Market?
• Investopedia.com: Super Bowl Indicator
• Market Watch: Stock Guaranteed to rise this year. If only the Super Bowl Indicator was worth betting on

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

"Húmbúkk!" Hvernig skyldi Ebeneser Scrooge meta jólagjafirnar sínar?

Hagfræðilegur þankagangur gengur m.a. út á að kaupa einungis þá hluti og þjónustu sem færa þér jafnmikinn eða meira ábata en þú greiðir fyrir þá. Þannig ætti einstaklingur einungis að kaupa peysu á 10 þúsund krónur ef hann metur hana a.m.k. 10 þúsund króna virði, eða hún færir honum ábata sem er a.m.k. 10 þúsund króna virði. Eftir slík kaup er heildareign viðkomandi sú sama og áður, þ.e. í stað þess að eiga 10 þúsund krónur í reiðufé á hann peysu að verðmæti 10 þúsund krónur. Í mörgum tilfellum er ábati peysukaupandans meiri en sem nemur kaupverðinu. Í þeim tilfellum hagnast hann um það sem nemur mismuninum á ábatanum af peysunni og kaupverðinu. 

Ef hins vegar frændi þessa sama einstaklings kaupir handa honum peysu á 10 þúsund krónur en peysuþeginn hefði aldrei greitt nema 6 þúsund fyrir peysuna sjálfur, þá eru frændurnir til samans 4 þúsund krónum fátækari fyrir vikið. Þarna hefur orðið sóun á fjármunum eða svokallaður eignabruni.

Jólahald og þau pakkaskipti sem fram fara á hverju ári á milli vina og ættingja, hefur því óhjákvæmilega í för með sér stórfelldan eignabruna af því tagi sem að ofan er lýst.

Óvelkomið hálsbindi kveikir hugmynd

Joel Waldfogel, prófessor í hagfræði og kennari við Wharton-viðskiptaháskólann í Pensylvaníu, fékk hálsbindi í jólagjöf frá móðursystur sinni í byrjun 10. áratugar síðustu aldar. Bindið hitti engan veginn í mark, en það kveikti hjá Joel hugmynd að rannsókn á eignabruna jólanna. 

Árið 1993 birtist eftir hann grein í The American Economic Review sem heitir "The Deadweight Cost of Christmas". Greinin var byggð á könnun sem hann gerði meðal nemenda sinna. Hver nemandi tók saman lista yfir allar jólagjafir sem hann hafði fengið, hvað hver gjöf hafði kostað, frá hverjum gjöfin var og tiltók hversu mikils hann sjálfur mat hverja gjöf í dollurum. Niðurstaðan var sú að mat þiggjenda gjafanna var lægra en kaupverðið. Munurinn var minnstur þegar gefandi var líklegur til að þekkja vel til, þ.e. foreldri, maki, systkini eða vinur. Gjafir frá frændum, frænkum, öfum og ömmum voru lægst metnar í hlutfalli við kaupverð.

Waldfogel hefur rannsakað efnið frekar og árið 2009 kom út eftir hann bókin „Scroogenomics: Why You Shouldn't Buy Presents for the Holidays.“ Hann áætlar útfrá rannsóknum sínum að af hverjum 100 dollurum sem varið er til kaupa á jólagjöfum sé verðgildi gjafana í augum þiggjandans einungis að jafnaði 80 dollarar. Hinir 20 dollararnir fara þá í súginn.

Eignabruninn hér á landi 1,1 milljarður króna

Rannsóknasetur verslunarinnar við Háskólann á Bifröst áætlar að hver Íslendingur muni verja 38 þúsund krónum til jólainnkaupa í ár. Ef við gerum ráð fyrir að þessi 38 þúsund skiptist jafnt á milli jólagjafa og annars kostnaðar og að sama hlutfall tapist hér á landi og í Bandaríkjunum, þá verður eignabruninn þessi jól 19 þúsund krónur á hverja fimm manna fjölskyldu. Samanlagt nemur hann þá 1,1 milljarði króna þegar allt er talið.

Nánar upplýsingar

• Gylfi Magnússon skrifaði um halla jólanna í Morgunblaðið 1996. 
• Grein Waldfogels í The American Economic Review frá 1993.
• Waldfogel skrifaði líka grein um efnið í Slate 2009.
• Bók Waldfogels "Scroogenomics: Why You Shouldn't Buy Presents for the Holidays" fæst m.a. á Amazon.com.
• Skýrslu Rannsóknaseturs verslunarinnar við Háskólann á Bifröst um jólaverslun 2011 má nálgast á heimsíðu þeirra.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Öðru hvoru rekst maður á það að hugtökin prósenta og prósentustig eru notuð hvort í annars stað. Jafnvel vandaðir fjölmiðlar eiga það til að ruglast á þessum tveimur hugtökum. Það er því ekki úr vegi að minna á svar Vísindavefsins við þessari spurningu, "Hver er munurinn á prósentum og prósentustigum?"

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Dráttarvextir eru vextir sem reiknast á vanskil og eru hugsaðir til að bæta kröfueigenda upp frestun á greiðslu. Dráttarvextir koma því til þegar ekki er staðið í skilum ólíkt öðrum vöxtum sem miðast við að staðið sé í skilum.

Við vaxtaútreikning er vöxtum bætt við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Reiknað er með 30 dögum í mánuði og 360 dögum í ári.

Í lögum um vexti og verðtryggingu er kveðið á um að Seðlabankinn ákveði dráttarvexti og auglýsi. Dráttarvextir eru gildandi vextir skammtímalána Seðlabanka Íslands til lánastofnana (stýrivaxta) að viðbættu svonefndu vanefndaálagi sem er nú 7%. Heimilt er að semja um aðra vanskilavexti að undanskyldum neytendalánum.

Í dag eru dráttarvextir 11,5%. Stýrivextir Seðlabankans eru 4,5% og að viðbættum 7% gera það 11,5%.

Dæmi um útreikning á dráttarvöxtum:

• Gjalddagi 1.7.2010
• Greiðsludagur 1.10.2011
• Vanskil kr. 100.000

Skýringar töflu

Í töflunni hér að ofan má sjá hvernig dráttarvextir safnast upp yfir fimmtán mánaða vanskilatímabil. Í dæminu hefjast vanskilin 1. júlí 2010 og skuldin er gerð upp 1. október 2011.

Í dálknum “Vextir” má sjá stöðu dráttarvaxta á viðkomandi tímabili en í dálknum “Dagafjöldi” sést hve lengi viðkomandi tímabil varar. T.d. sýnir fyrsta línan 60 daga tímabil þar sem dráttarvextir eru 15% (1. júlí til 1. september). Í september eru dráttarvextir orðnir 14% (30 dagar), næstu mánaðamót eru þeir orðnir 13,25% og haldast þannig í 60 daga og svo koll af kolli.

Í lok 12 mánaða tímabilsins 1. júlí 2010 til 1. júlí 2011 leggjast loks dráttarvextirnir sem safnast hafa upp (12.583 kr.) við höfuðstólinn sem þá verður 112.583 kr.

Í dæminu er skuldin síðan gerð upp þann 1. október 2011. Þá greiðist höfuðstóllinn (sem orðinn er 112.583 kr.) auk áfallinna dráttarvaxta frá 1. júlí 2011 sem eru 3.190 kr.

Heildargreiðslan er því 115.773 kr. en en þar af eru dráttarvextir 15.773 kr.

Rétt er að gera sér grein fyrir því að til viðbótar við dráttarvexti má búast við að innheimtukostnaður bætist við sérstaklega ef vanskil hafa varað lengi.

Úr lögum um vexti og verðtryggingu

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita