BERKLEY - Á nýafstaðinni ráðstefnu í Washington D.C. sagði Larry Summers, fyrrverandi fjármálaráðherra Bandaríkjanna, að þeir sem móta stefnuna í Bandaríkjunum ættu að beina sjónum sínum að framleiðslustarfsemi og fyrirtækjum í Bandaríkjunum sem ráða til sín heimamenn en ekki alþjóðlegum fyrirtækjum sem skráð eru í Bandaríkjunum en hafa að mestu leyti komið framleiðslu sinni fyrir annars staðar. Hann vitnaði í rannsókn Roberts Reichs, fyrrverandi atvinnumálaráðherra Bandaríkjanna, sem fyrir meira en 20 árum varaði menn við því að hagsmunir bandarískra stórfyrirtækja sem flyttu atvinnu og framleiðslu út fyrir landsteinana myndu smátt og smátt fjarlægjast efnahagslega hagsmuni Bandaríkjanna.

Það er auðvelt að samsinna Summers og Reich um að efnahagsstefna Bandaríkjanna eigi að snúast um samkeppnishæfni Bandaríkjanna en ekki stöðu einstakra fyrirtækja. En þau skörpu skil sem þeir draga á milli hagsmuna þjóðarinnar annars vegar og hagsmuna bandarískra alþjóðafyrirtækja hins vegar, eru villandi.

Árið 2009, nýrri heildstæðar tölur hafa ekki verið birtar, voru aðeins 2.226 bandarísk alþjóðleg fyrirtæki í Bandaríkjunum af u.þ.b. 30 milljónum fyrirtækja í heildina. Þessi fyrirtæki eru oftast stór, fjárfrek, þurfa á miklum millilandaviðskiptum að halda, byggja á mikilli rannsóknarvinnu og þau bera ábyrgð á stórum hluta af efnahagsstarfseminni í Bandaríkjunum, sem er ekki í réttu hlutfalli við fjölda þeirra.

Árið 2009 mátti rekja 23% af verðmætasköpun í einkageiranum í Bandaríkjunum til alþjóðlegra bandarískra fyrirtækja, 30% af fjárfestingu, 69% af rannsóknum og þróun, 25% af greiðslum til launþega, 20% starfa , 51% af útflutningi og 41% af innflutningi. Það ár voru meðalgreiðslur til þeirra 22,2 milljóna bandarískra starfsmanna sem unnu fyrir bandarísk alþjóðafyrirtæki 68.118 dalir sem er u.þ.b. 25% hærra en meðaltalið.

Það sem ekki er síður mikilvægt, er að umsvif þessara fyrirtækja í Bandaríkjunum nema 63% af alþjóðlegum tekjum þeirra, 68% af heildarmannafla, 70% af heildarfjárfestingu, 77% af heildarlaunum og 84% af rannsóknum og þróun um heim allan. Hátt hlutfall rannsókna og þróunarstarfsemi og háar launagreiðslur gefa til kynna að bandarísk alþjóðafyrirtæki hafi mikinn hvata til þess að halda hálaunastörfum og umfangsmikilli rannsóknar- og þróunarvinnu heima fyrir. Það ættu að vera góðar fréttir fyrir faglært fólk í Bandaríkjunum og endurspeglar sterka stöðu landsins á sviði nýsköpunar.

Engu að síður varpa þessar tölur ljósi á varhugaverða þróun. Í fyrsta lagi vegna þess að þó hlutfall fjárfestingar bandarískra alþjóðafyrirtækja í rannsóknum og þróun og launagreiðslur í einkageiranum hafi haldist óbreytt á milli áranna 1999 og 2009, þá lækkaði hlutur þeirra í verðmætasköpun, fjárfestingu og starfafjölda. Útflutningur þeirra jókst minna en heildarútflutningur en innflutningur jókst hraðar en heildarinnflutningur. Jákvæður viðskiptajöfnuður alþjóðageirans breyttist frá árinu 1999 í viðskiptahalla árið 2009.

Í öðru lagi stækkuðu bandarísk alþjóðafyrirtæki meira erlendis en á heimamarkaði frá árinu 2000. Afleiðingin er sú, að á árabilinu 1999-2009 hefur hlutdeild Bandaríkjanna í umsvifum þeirra lækkað um u.þ.b. 7-8 prósent þegar horft er á verðmætasköpun, fjárfestingu og atvinnu og um 3-4% þegar litið er á rannsóknir og þróun og greiðslur til launþega. Minnkandi hlutdeild í heildaratvinnustigi innanlands, sem lækkaði um 4% á níunda áratugnum, hefur ýtt undir grunsemdir um að bandarísk alþjóðafyrirtæki hafi flutt störf til erlendra dótturfélaga.

En sagan er ekki svona einföld. Bandarísk alþjóðaframleiðslufyrirtæki fækkuðu starfsmönnum á árunum 1999 til 2009 um 2,1 milljón eða um 23,5% en störfum í erlendum dótturfyrirtækjum fjölgaði aðeins um 230 þúsund eða 5,3% sem nægir alls ekki til þess að útskýra fækkunina í Bandaríkjunum.

Við þetta bætist að bandarísk framleiðslufyrirtæki á innanlandsmarkaði fækkuðu starfsmönnum um 3,3 milljónir eða 53% á sama tímabili. Fleiri og fleiri rannsóknir renna stoðum undir það að tæknibreytingar sem leiða til sparnaðar á vinnuafli annarsvegar og útvistun til erlendra verktaka í framleiðslu hinsvegar, réðu miklu um þá fækkun starfa í framleiðslufyrirtækjum sem varð um aldamótin, bæði hjá þeim fyrirtækjum sem reka alþjóðlega framleiðslustarfsemi og öðrum bandarískum fyrirtækjum.

Þannig að þótt alþjóðleg bandarísk stórfyrirtæki hafi ekki flutt störf til erlendra dótturfyrirtækja þá hafa þau, eins og önnur bandarísk fyrirtæki, líklega útvistað meiru en áður af framleiðslunni til erlendra verktaka sem þau tengjast ekki eignaböndum. Það er reyndar líklegt að slík útvistun sé mikilvægur hluti af 84% aukningu innflutnings til Bandaríkjanna á vegum bandarískra stórfyrirtækja á árunum 1999-2009 og 52% aukningu í innflutningi einkageirans á sama tíma.

Til þess að skilja atvinnuþróunina bæði heimafyrir og erlendis hjá bandarískum alþjóðafyrirtækjum, er nauðsynlegt að líta á þjónustugeirann. Þá segja tölurnar aðra sögu. Frá 1999-2009 fjölgaði störfum í erlendum dótturfélögum bandarískra alþjóðafyrirtækja um 2,8 milljónir eða 36,2%. En framleiðsla skýrir eingöngu 8% af þessari aukningu á meðan þjónusta skýrir bróðurpartinn. Þess utan fjölgaði störfum í bandarískum alþjóðafyrirtækjum í þjónustugeiranum, bæði heima og erlendis, um allt að 1,2 milljónir í innlendri starfsemi og tvöfalt meira í erlendum dótturfélögum.

Frá árinu 2000 hefur mikill vöxtur á nýmörkuðum aukið viðskipti og eftirspurn viðskiptavina eftir ýmissi þjónustu sem bandarísk alþjóðafyrirtæki eru í sterkri samkeppnisstöðu til að veita. Þar sem mikið af þessari þjónustu krefst persónulegra samskipta við viðskiptavini, hafa bandarísk fyrirtæki þurft að víkka út starfsemi sína og fjölga störfum erlendis til þess að mæta eftirspurn á þessum mörkuðum. Á sama tíma hefur vaxandi sala þeirra erlendis haft jákvæð áhrif á atvinnustig heimafyrir, t.d. á auglýsingamarkaði, í hönnun, við rannsóknir og þróun og í stjórnunarstörfum.

Fyrri rannsóknir hafa sýnt að jákvæð fylgni er á milli fjölgunar starfa í erlendum dótturfélögum bandarískra alþjóðafyrirtækja og fjölgunar starfsmanna í starfstöðvum þeirra í Bandaríkjunum; m.ö.o. fjölgun starfa erlendis hefur ekki í för með sér fækkun starfa í Bandaríkjunum heldur þvert á móti fjölgar störfum bæði innan Bandaríkjanna og utan.

Staðreyndir en ekki skynjun ætti að stýra stefnumótun þegar alþjóðleg fyrirtæki eru annars vegar. Og staðreyndin er sú, að þrátt fyrir að alþjóðavæðingin hafi staðið yfir í áratugi, halda alþjóðleg bandarísk alþjóðafyrirtæki áfram að leggja verulega mikið af mörkum til samkeppnishæfni Bandaríkjanna og þau hafa meirihluta starfsemi sinnar á heimaslóðum en ekki erlendis. Þeir sem sinna stefnumótun í Bandaríkjunum ættu á hinn bóginn að hafa raunverulegar áhyggjur af því að samkeppnisstaða Bandaríkjanna með tilliti til staðsetningar fyrir starfsemi af þessu tagi kann að fara versnandi.

Laura Tyson, sem er fyrrum formaður ráðgjafanefndar forseta Bandaríkjanna um efnahagsmál, er prófessor við Haas School of Business við Kaliforníuháskóla í Berkeley. Þessi grein byggir á "A Warning Sign from Global Companies" sem samin var ásamt Matt Slaughter, Harvard Business Review (mars 2012).

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Í umsögn Landsbankans um frumvarp til laga um veiðigjöld, 658. mál og frumvarp til laga um stjórn fiskveiða (heildarlög), 657. mál, koma fram miklar áhyggjur af þeim afleiðingum sem samþykkt frumvarpanna tveggja eins og þau liggja fyrir, hefðu fyrir íslenskan sjávarútveg og samfélag.

Lesa má umsögn bankans í heild sinni og skoða kynningu hans fyrir atvinnuveganefnd Alþingis hér á Umræðuvef Landsbankans.

Umsögn Landsbankans um frumvarp til laga um stjórn fiskveiða (heildarlög), 657. mál

Umsögn Landsbankans hf. um frumvarp til laga um veiðigjöld, 658. mál

Kynning á umsögnum Landsbankans um stjórn fiskveiða

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Að svo stöddu er ekki hægt að greina neinar vísbendingar þess efnis að verðbóla sé að myndast á íslenskum fasteignamarkaði. Fullyrðingar um að slíkt sé nú í uppsiglingu hafa verið áberandi í opinberri umræðu að undanförnu en samkvæmt úttekt Hagfræðideildar Landsbankans eru engin merki um eignabólu sjáanleg í opinberum hagtölum. Staðan í dag einkennist miklu fremur af því að eignaverðsbólan, sem vissulega var til staðar fyrir 2008, er tiltölulega nýsprungin eins og raunlækkun húsnæðisverðs í kjölfar hrunsins ber vitni um. Þrátt fyrir þetta er ekki hægt að slá því föstu að efnahagsumhverfið og sérstaklega gjaldeyrishöftin geti ekki haft þau áhrif að ný bóla geti myndast á næstu misserum eða árum.

Fyrst er hægt að tala um bólu þegar verð á eignum hefur hækkað svo mikið að það er komið úr öllum tengslum við undirliggjandi eðlilegt verðmæti. Ef hlutfall á milli raunverðs íbúðarhúsnæðis á fermetra og raunlauna væri að jafnaði í kringum 20 en hækkaði í t.d. 60 á nokkrum árum án þess að aðrir þættir sem hafa áhrif á jafnvægisverð á fasteignamarkaði, t.d. vextir íbúðalána, myndu breytast á sama tíma væri að öllum líkindum hægt að tala um bólu. Sé þessi mynd mátuð við íslenskan fasteignamarkað sýnir hún þvert á móti að hér var fasteignabóla í undanfara hrunsins sem er sprungin og að verðmæti fasteigna í dag er ekki langt frá einhverju sem kalla mætti jafnvægisverð. Nákvæmt jafnvægisverð getur þó verið mjög erfitt að henda reiður á en sögulegt hlutfall milli t.d. raunlauna og raunverðs fasteigna getur þó gefið nokkuð góða vísbendingu. Íbúðaverð náði botni árið 2010. Frá því í upphafi árs 2011 hefur íbúðaverð verið á uppleið sé mið tekið af tólf mánaða raunhækkun vísitölu fasteigna á höfuðborgarsvæðinu.

Gjaldeyrishöftin hvetja til bólumyndunar

Gjaldeyrishöft geta haft brenglandi áhrif á eðlilega verðmyndun á innlendum markaði og stuðlað að bólumyndun á eignamörkuðum. Þeim krónum, sem læstar hafa verið í inni í hagkerfinu, þarf að finna einhvern fjárfestingarfarveg í innlendum eignum, þar sem ekki er heimilt að fjárfesta erlendis. Ef eftirspurn eftir þessum eignum er meiri en framboðið leiðir það til verðhækkunar, sem getur orðið það skörp að bóla taki að myndast. Ætla má að þeir sem þurfa að festa fé sitt nú horfi í auknum mæli til fasteigna, bæði vegna fábreytni og fæðar annarra fjárfestingarkosta en einnig til að dreifa áhættu milli eignaflokka.

Eru merki um bólu á fasteignamarkaði?

Enn sem komið er eru engin sýnileg merki um bólumyndun á fasteignamarkaði. Vísitala fasteignaverðs á höfuðborgarsvæðinu hefur hækkað um 9% að nafnvirði frá því í janúar árið 2011. Raunverðshækkun á sama tímabili er hinsvegar ekki nema 1,6%. Raunverð er enn 36% lægra en það var þegar það náði toppi í lok árs 2007. Þróun raunverðs fasteigna frá því það náði lágmarki í upphafi árs 2010, gefur því ekki tilefni til þess að ætla að bólumyndun sé hafin á fasteignamarkaði þrátt fyrir dágóða hækkun nafnverðs.

Kaupmáttur og fasteignaverð í jafnvægi

Laun hafa hækkað umfram fasteignaverð frá janúar 2011. Hækkun nafnlauna á tímabilinu nemur 11,5%, en kaupmáttur launa hefur hækkað um 3,5%. Ársbreyting kaupmáttar hefur verið jákvæð frá júní 2010 og er kaupmáttur launa nú 7% lægri en hann var árið 2007. Hlutfall fasteignaverðs og launa er nú á svipuðum slóðum og meðaltal áranna 1994-2012. Fasteignaverð hefur fylgt kaupmætti frá því að viðsnúningur hófst í byrjun árs 2011. Búast má við því að raunverð fasteigna hækki umfram kaupmátt á einhverjum tímabilum, en slíkt þarf þó ekki að vera merki um bólumyndun.

Arður af nýbyggingum minni

Frá árinu 2004 skapaðist töluverður hvati til nýbygginga vegna þess að fasteignaverð hækkaði verulega umfram byggingarkostnað. Það leiddi til þess að arðsemi nýbygginga varð töluverð og mikið var byggt. Þetta misræmi hefur hins vegar gengið til baka. Hvatinn nú er mun minni því byggingarkostnaður liggur nær íbúðaverði en áður. Útfrá samhengi byggingarkostnaðar og íbúðaverðs er því ekki hægt að ætla að bóla sé til staðar. Hækki fasteignaverð hinsvegar verulega umfram byggingarkostnað gæti bóla myndast að nýju.

Minnkað vægi verðtryggingar í skuldum heimila

Íbúðalán innlánastofnana hafa lækkað umtalsvert frá hausti 2008. Merkjanleg er aukning í óverðtryggðum lánum til heimilanna á kostnað verðtryggðra- og gengislána eftir að innlánastofnanir hófu að bjóða óverðtryggð lán í auknum mæli haustið 2011. Þegar litið er á verðtryggð íbúðalán til heimila sést reyndar að þau hækka verulega í desember árið 2011. Ekki er þó líklegt að þetta sé vegna mikillar aukningar útlána, heldur er hér frekar um endurmat á lánasafni innlánastofnana að ræða. Sjóðsfélagalán lífeyrissjóðanna lækkuðu á milli desember og janúar s.l. og aðrar skuldir heimila hafa dregist lítillega saman. Undantekningin á þessu eru yfirdráttarlán heimila, en þau hafa aukist úr 51,5 ma.kr. í júlí 2011 í 67,9 milljarða króna í febrúar á þessu ári.

Eignabóla sem er fjármögnuð með skuldsetningu getur haft mun alvarlegri afleiðingar en bóla sem er fjármögnuð með eigin fé þar sem verðlækkun í kjölfarið leiðir til mun meiri hlutfallslegrar lækkunar á eigin fé í fyrrnefnda tilfellinu. Skuldir heimila við lánastofnanir gefa ekki til kynna að um skuldsetta bólumyndun sé að ræða á fasteignamarkaði.

Hverjir ættu að blása upp bóluna?

Í núverandi efnahagsumhverfi eru það fagfjárfestar og eignamiklir einstaklingar sem vilja fjárfesta í tiltölulega öruggum eignum sem hest kæmu til greina sem mögulegir bóluvaldar. Almenningur virðist ekki geta skuldsett sig mikið umfram það sem nú er við núverandi aðstæður og sú staðreynd mun halda aftur af bólumyndun á fasteignamarkaði. Ekki er þó hægt að útiloka einhverja bólumyndun í framtíðinni, en þau gögn sem nú er fyrir hendi gefa engan veginn til kynna að verðbóla sé á íslenskum fasteignamarkaði.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Árið 1873 var Ísland sem hluti af Danmörku, aðili að¹ Myntbandalagi Norðurlandanna (Danmörk, Noregur og Svíþjóð). Hvert kíló af gulli skyldi kosta 2.480 krónur. Hvert ríki gat gefið út sínar krónur en verðmætið skyldi fest við gull og krónurnar gjaldgengar í ríkjunum þremur. Myntbandalag Norðurlandanna leystist upp á tímabilinu 1914 til 1924.²

Árið 1886 hófst íslensk seðlaútgáfa³ þegar Landsbankinn fékk hálfa milljón af Landssjóðsseðlum. Landssjóðsseðlar voru ekki innleysanlegir í gulli eins og aðrir norrænir seðlar en frá upphafi var litið á þá sem jafngilda seðlum danska þjóðbankans. Árið 1904 var Íslandsbanki stofnaður sem mátti einnig gefa út seðla og bjó við skilyrði um gullinnlausn frá 1904 til 1914. Eftir 1914 jókst seðlaprentun gríðarlega sem ásamt óhagstæðum ytri aðstæðum leiddi til útlánabólu og verulegra erfiðleika í framhaldinu.

Innan tveggja ára frá því að Ísland fékk fullveldi stóð þjóðin frammi fyrir stórfelldum efnahagsvanda. Fyrstu viðbrögð stjórnvalda voru að tryggja áframhaldandi stöðugt gengi. Íslensk króna skyldi jöfn þeirri dönsku þrátt fyrir seðlaprentun, útlánabólu, kaupmáttarrýrnun og áföll. Þegar gjaldeyrisskortur fór að sverfa að og peningar streymdu úr landinu var í mars 1920 innflutningur óþarfa bannaður.

Fyrsta skráning á gengi krónunnar átti sér stað í júní 1922. Árið 1923 var gengið látið ráðast af framboði og eftirspurn. Gengið réðst á markaði og leiddi það til þess að gengi krónunnar gagnvart sterlingspundi lækkaði en sú þróun bætti afkomu atvinnuveganna og gjaldeyrisviðskipti komust í jafnvægi. Þrátt fyrir jákvæð áhrif fljótandi gengis var það í hugum flestra aðeins bráðabirgðalausn þar sem fast og stöðugt gengi var álitin hin endanlega lausn. Þessi stefna átti öflugan málsvara í Jóni Þorlákssyni sem varð fjármálaráðherra 1924.

Þegar krónan lækkaði mikið 1924 skipaði Alþingi nefnd sem fékk það hlutverk að stuðla að föstu eða hærra gengi krónunnar! Í samræmi við tíðarandann töldu flestir sjálfsagt að stefna að föstu og stöðugu gengi. Snerist ágreiningurinn um gengi og viðmið. Þegar Alþingi gat ekki komið sér saman um málið var látið duga að skora á ríkisstjórn og banka að koma í veg fyrir frekari röskun á gengi krónunnar. Það varð því ekkert úr því að Íslendingar tækju upp gullfót eins og flestar aðrar þjóðir Evrópu. Þess í stað festist gengi krónunnar við gengi sterlingspunds sem fyrst hafði verið skráð í lok október 1925 og hélst óbreytt til 1939. Þann 20. september 1931 var sterlingspundið tekið af gullfæti. Við þetta kom hik á íslensk stjórnvöld og spurningar vöknuðu hvort rétt væri að miða áfram við pundið.

Eftir skamma yfirlegu var ákveðið að láta krónuna fylgja pundinu áfram og gengisskráning tekin upp að nýju 3. október 1931. Hins vegar var gripið til hliðarráðstafana sem áttu eftir að hafa langvarandi áhrif. Sett var reglugerð um skilaskyldu gjaldeyris og skömmu síðar víðtæk innflutningshöft. Þar með var stofnað til haftakerfis með allri þeirri sóun og spillingu sem slíku fylgir og það plagaði þjóðina í áratugi.

Það má halda því fram að krafa Íslendinga um stöðugt gengi óháð undirliggjandi getu hagkerfisins til að standa undir kaupmætti sé ástæða hafta árið 1920. Þremur árum síðar styrktist atvinnulífið við það að gengi krónunnar fékk að ráðast á markaði og jafnvægi komst á gjaldeyrismarkað. Hins vegar var krafan um stöðugt og fast gengi áfram hávær og krónan fest við pundið 1925. Þegar sterlingspundið var tekið af gullfæti árið 1931 töldu menn skilaskyldu og höft nauðsynleg til að viðhalda stöðugleika gengisins. Sú ráðstöfun varð afdrifarík og festu landið í höft sem ekki voru að fullu afnumin fyrr en 1995.

Gengi sem miðast við óskir og drauma um stöðugleika og styrk óháð undirliggjandi hagkerfi og veruleika hélt ekki 1920, 1931 og 2008. Sagan segir okkur hins vegar að ef slíkir draumar ráða ferðinni þá þarf að grípa til hafta, sætta sig við gengishrun eða hvoru tveggja. Saga krónunnar frá 1920 og 1931 segir okkur að draumurinn um stöðugt gengi umfram raunsætt mat á veruleikanum kallar á höft. Sagan frá 2008 sýnir okkur að falskt gengi í boði hávaxtastefnu Seðlabankans, óháð getu undirliggjandi hagkerfis til að standa undir slíku gengi, olli á endanum hruni og höftum í framhaldinu.

Enn á ný er krafist stöðugs gengis ótengt undirliggjandi hagkerfi og aðstæðum.

Hvað getum við lært af sögunni?

Heimildir

1. Jóhannes Nordal, „Efnahagslegt sjálfstæði Íslendinga“, Erindi á Söguþingi í Reykjavík, 31. maí 1997.
2. Michael D. Bordo og Lars Jonung (1999), „THE FUTURE OF EMU: WHAT DOES THE HISTORY OF MONETARY UNIONS TELL US?“, Working Paper 7365, NBER, september 1999.
3. Birgir Kjaran (1972) formaður Bankaráðs Seðlabanka Íslands, „200 ár liðin frá sláttu myntar með nafni Íslands“, Morgunblaðið, 13. apríl 1972.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

JANGÚN - Í um hálfa öld hafa pólitískar breytingar í Mjanmar (Búrma) gerst mjög hægt en nú vinna nýir leiðtogar hörðum höndum að því að innleiða breytingar hratt innan frá. Stjórnvöld hafa frelsað pólitíska fanga, haldið kosningar (og til stendur að halda fleiri), hafist handa við efnahagslegar umbætur og reynt hvað þau geta til að laða til sín erlenda fjárfesta.

Alþjóðasamfélagið, sem hefur lengi beitt valdboðsstjórnina í Mjanmar refsiaðgerðum, er skiljanlega á varðbergi. Umbætur gerast svo hratt að jafnvel helstu sérfræðingar um málefni landsins eru ekki vissir um hvað í þeim felst.

Að mínu viti er hins vegar ljóst að sú stund er runnin upp í sögu Mjanmar sem felur í sér raunverulegt tækifæri til varanlegra breytinga, tækifæri sem alþjóðasamfélagið má ekki missa af. Það er kominn tími til að heimurinn létti undir með Mjanmar, ekki aðeins með því að bjóða fram aðstoð sína, heldur með því að fella niður þær refsiaðgerðir sem standa nú í vegi fyrir umbreytingu landsins.

Fram að þessu hefur umbreytingin, sem hófst eftir þingkosningarnar í nóvember 2010, verið hrífandi. Herinn, sem hefur haldið einn um stjórnartaumana frá 1962, hélt eftir um 25% þingsætanna og var óttast að kosningarnar yrðu innantóm sýndarmennska. En ríkisstjórnin sem tók við taumunum hefur reynst endurspegla mikilvæg áhyggjuefni almennings í Mjanmar mun betur en gert var ráð fyrir.

Undir forystu nýs forseta, Thein Sein, hafa stjórnvöld brugðist við kallinu um opnara stjórnarfar og efnahag. Árangur hefur náðst í friðarsamningum við uppreisnarmenn úr þjóðernisminnihlutahópum í tengslum við átök sem eiga sér rætur í aðferðafræði nýlendustefnunnar um að „deila og drottna“, sem stjórnendur landsins viðhéldu í meira en sextíu ár eftir að sjálfstæði fékkst. Nóbelsverðlaunahafinn, Aung San Suu Kyi, hefur ekki aðeins verið leyst úr stofufangelsi heldur vinnur hún nú hörðum höndum að því að ná sæti á þinginu í aukakosningunum í apríl.

Á sviði efnahagsmála hefur verið sett upp gegnsætt fjárlagaferli sem á sér engin fordæmi. Útgjöld til heilbrigðismála og menntunar voru tvöfölduð en voru reyndar lág fyrir. Losað hefur verið um takmarkanir á veitingu leyfa á nokkrum mikilvægum sviðum. Stjórnvöld hafa jafnvel skuldbundið sig til að vinna að því að samræma flókið kerfi um gengisskráningu gjaldmiðilsins.

Sú von sem vöknuð er í landinu er áþreifanleg þó sumir af eldri kynslóðinni hafi enn varann á, enda hafa þeir áður orðið vitni að því að kló valdstjórnarinnar hefur slaknað en alltaf hefur hún hert tökin að nýju. Ef til vill er það af sömu ástæðu sem sumir í alþjóðasamfélaginu eru hikandi við að leysa Mjanmar úr einangruninni. En flestir Búrmamenn skynja að ef breytingunum er stjórnað vel verður ekki aftur snúið af þessari braut.

Í febrúar tók ég þátt í málstofum í Jangún (Rangoon) og í nýreistri höfuðborginni Naypyidaw, sem skipulagðar voru af einum helsta hagfræðingi landsins, U Myint. Málstofurnar voru stórmerkilegar, bæði vegna þess að áheyrendur voru margir (ríflega þúsund í Jangún) og tóku virkan þátt og vegna þess að tveir heimsfrægir hagfræðingar frá Mjanmar, sem yfirgáfu landið á sjöunda áratug síðustu aldar, komu í fyrsta sinn aftur og fluttu vel ígrundaðar og áhrifamiklar ræður.

Annar þeirra, hinn 91 árs gamli Hla Myint, sem var prófessor við London School of Economics, var höfundur þróunaraðferðar sem er talin hafa borið meiri árangur en nokkur önnur, en hún byggir á opnu hagkerfi og vexti sem drifinn er áfram af útflutningi. Sú aðferð hefur verið notuð um alla Asíu á síðustu áratugum og er mest áberandi í Kína.

Ég flutti fyrirlestur í Mjanmar í desember 2009. Á þeim tíma þurfti maður að gæta orða sinna í ljósi viðkvæmni stjórnvalda, jafnvel í því hvernig maður lýsti vanda landsins: fátæktinni, lágri framleiðni í dreifbýli og ófaglærðu vinnuafli. Nú hefur þessi varúð vikið fyrir þeirri tilfinningu að leysa þurfi sem bráðast úr þessum og öðrum erfiðum verkefnum, ásamt meðvitund um að þörf sé á tæknilegri og margs konar annarri aðstoð. (Mjanmar er meðal þeirra ríkja í heiminum sem fá hvað minnsta aðstoð frá alþjóðasamfélaginu miðað við mannfjölda og tekjur).

Mikið er rætt um hvað skýri þessar öru breytingar í Mjanmar. Ef til vill áttuðu leiðtogar landsins sig á því að landið, sem var einu sinni stærsti útflytjandi hrísgrjóna í heimi, hefði dregist langt aftur úr nágrönnum sínum. Hugsanlega bárust þeim til eyrna skilaboð arabíska vorsins eða að þeir skildu einfaldlega að nú þegar rúmlega þrjár milljónir Búrmamanna búa erlendis, er ekki hægt að einangra landið frá umheiminum eða koma í veg fyrir að hugmyndir berist til þeirra frá nágrannalöndunum. Hver sem ástæðan kann að vera, eru breytingar að eiga sér stað og ekki er hægt að horfa framhjá þeim möguleikum sem í þeim felast.

Og hver svo sem tilgangur margra þeirra alþjóðlegu refsiaðgerða sem beitt hefur verið, var í upphafi, virðast þær nú hafa öfug áhrif. Hömlur á frjálsu flæði fjármagns koma til dæmis í veg fyrir að nútímalegt og gegnsætt fjármálakerfi þróist sem er samofið öðrum heimshlutum. Slíkar hömlur bjóða upp á spillingu.

Á sama hátt hafa takmarkanir, sem koma í veg fyrir að samfélagslega ábyrg fyrirtæki í þróuðum ríkjum eigi viðskipti í Mjanmar, þau áhrif að önnur fyrirtæki sem ekki eru eins ábyrg, eiga greiðan aðgang að landinu.

Við ættum því að fagna því að Mjanmar sækist eftir leiðbeiningum og ráðgjöf frá alþjóðlegum stofnunum og Þróunarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna í stað þess að takmarka áfram hvað þessar stofnanir geta lagt af mörkum við umskipti landsins.

Hvenær sem við komum í veg fyrir aðstoð eða beitum þvingunaraðgerðum verðum við að hugsa okkur vandlega um á hverjum slíkar aðgerðir bitna. Ef opnað væri fyrir viðskipti í landbúnaði og með textílvörur – og jafnvel veitt fríðindi af þeim toga sem öðrum fátækum ríkjum er boðið – myndi það líklega nýtast fátækum bændum með beinum hætti en þeir eru 70% af þjóðinni, ásamt því að skapa ný störf. Hinir ríku og valdamiklu geta sniðgengið fjárhagsleg viðurlög, þó því fylgi kostnaður, en venjulegir borgarar geta ekki vikið sér svo auðveldlega undan áhrifunum af því að vera úrhrak meðal þjóða.

Við höfum séð arabíska vorið blómstra, ekki án truflana þó í nokkrum löndum; í öðrum er enn óvíst hvort það muni bera ávöxt. Umbreytingin í Mjanmar er að sumu leyti hljóðlátari og án allrar þeirrar athygli sem fylgir samfélagsmiðlum á borð við Twitter og Facebook, en hún er alveg jafn raunveruleg og á ekkert síður skilið stuðning.

Joseph E. Stiglitz er prófessor við Columbia University, Nóbelsverðlaunahafi í hagfræði og höfundur bókarinnar Freefall: Free Markets and the Sinking of the Global Economy.

Höfundarréttur: Project Syndicate, 2012.
www.project-syndicate.org

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita