27. janúar 2012 - Finnur Sveinsson

Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja

Hugtakið "samfélagsleg ábyrgð" er tiltölulega nýtt af nálinni en skilgreining þess hefur alla tíð verið nokkuð umdeild. Árið 1970 birtist grein í New York Times Magazine, þar sem hagfræðingurinn Milton Friedman hélt því fram að "... samfélagsleg skylda fyrirtækja er ein og aðeins ein, að nýta auðlindir sínar og beina athöfnum sínum í þá átt að auka hagnað sinn svo lengi sem þau fylgja leikreglunum, þ.e. taka þátt í frjálsri samkeppni án blekkinga eða svika."

Þessi grein Friedmans hefur haft mikil áhrif á umræðu um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja og er iðulega vitnað til hennar af hálfu þeirra sem segja að eina hlutverk fyrirtækja sé að hámarka hagnað (the business of business is business).

Friedman skrifar greinina árið 1970 þegar Víetnamstríðið geysaði og barátta góðs og ills eins og það var þá stundum nefnt (kommúnista og kapítalista), stóð sem hæst. Í huga hans felur hugtakið samfélagleg ábyrgð fyrirtækja ekki annað í sér en leið fyrir sósíalista til að seilast í fjármuni fyrirtækja og ráðstafa þeim í þágu annarra en eigenda.

Hornsteinn kenningar Friedmans er að samfélagsleg ábyrgð sé sóun auðæfa sem ekki samrýmist hagsmunum eigenda og að hún einkennist af fjárútlátum eða athöfnum sem styrki ekki fyrirtækið né skapi því samkeppnisforskot.

Tíðarandinn er allt annar í dag en fyrir 40 árum. Klas Eklund fyrrum aðalhagfræðingur hjá SEB bankanum í Svíþjóð hefur orðað þessa breytingu ágætlega. "Kommúnisminn er á undanhaldi, kapítalisminn vann. Ein helsta áskorun kapítalismans er að vera "góður" sigurvegari og sýna fram á að hann átti sigurinn skilið."

Milton Friedman hefur í gegnum tíðina verið gagnrýndur fyrir að taka ekki tillit til þeirra jákvæðu áhrifa sem samfélagsmál geta haft á frammistöðu fyrirtækja. Gagnrýnendur hans segja að fyrirtæki séu samofin samfélaginu og það sé hagur þeirra að samfélagið sé heilbrigt til að skapa heilbrigt fyrirtækjaumhverfi. Fyrirtæki geti sjálf haft veruleg áhrif í þessa átt með því að "fjárfesta í samfélaginu," t.d. með því að styrkja tiltekna starfsemi eða taka þátt í henni. Samkvæmt Michael Porter prófessor við MIT eru samkeppnishæfustu fyrirtækin oft þau sem mynda sterkust tengsl við samfélagið¹  þar sem samfélagssjónarmiðum er fléttað saman við daglegan rekstur svo sem innkaup, orkunotkun, vöruþróun, mannauðsmál o.s.frv.

Samfélagsleg ábyrgð er í dag oftast nær skilgreind sem það sem fyrirtæki gera umfram það sem lög og reglur kveða á um. Skilgreining ESB er t.d.:

"Samfélagslega ábyrg fyrirtæki vinna að eigin frumkvæði að eflingu samfélagsins, samþætta samfélags- og umhverfismál starfsemi sinni og hafa þau sjónarmið að leiðarljósi í samskiptum við hagsmunaaðila."

Lykilhugtakið í ofangreindri skilgreiningu er "eigið frumkvæði", m.ö.o. fyrirtæki innleiða stefnu um samfélagslega ábyrgð umfram lög og reglur. Fyrirtækjum ber auðvitað að greiða lögbundna skatta og gjöld, starfa í samræmi við starfsleyfi, fylgja alþjóðlegum mannréttindasáttmálum og almennri vinnulöggjöf. Það að fylgja ekki lögum er að sjálfssögðu samfélagslega óábyrgt en það eitt að fylgja lögum gerir fyrirtæki ekki sérstaklega ábyrgt, heldur veitir þeim einungis rétt til að starfa.

Svo vikið sé aftur að skilgreiningu Friedmans, þá heldur hann því fram að skyldur fyrirtækja einskorðist við að fylgja lögum og reglum en nýrri skilgreiningar segja að samfélagsábyrgð taki við þar sem lögum og reglum sleppir. Svo Friedman njóti sannmælis þá tekur hann fram í niðurlagi greinar sinnar í New York Times Magazine að vissulega geti fyrirtæki tekið þátt í samfélagsverkefnum, enda sé þeim ætlað að styrkja samkeppnisstöðu fyrirtækisins. Að flokka slík verkefni undir samfélagslega ábyrg taldi hann hins vegar hræsni og sýndarmennsku þar sem þau væri í raun hluti af eðlilegum viðskiptum.

Samkvæmt nútíma skilningi á samfélagslegri ábyrgð er henni ætlað að skapa fyrirtækjum betri samkeppnisstöðu. Ef það gengur ekki eftir þá þýðir það að staða viðkomandi fyrirtækis versnar gagnvart þeim fyrirtækjum sem ekki eru samfélagslega ábyrg. Þess vegna eiga fyrirtæki engan valkost, þau verða að tryggja að þau verkefni sem þau taka þátt í undir merkjum samfélagslegrar ábyrgðar, styrki stöðu þeirra. Annars er framkvæmdin óábyrg.

Fyrirtæki sem fylgja viðmiðum um samfélagslega ábyrgð leggja einna helst áherslu á eftirfarandi málaflokka; stjórnarhætti, mannréttindi, mannauð, umhverfismál, sanngjarna viðskiptahætti, vöruþróun, virðiskeðjuna, samskipti við viðskiptavininn og virka þátttöku í samfélaginu. Þau velja sér verkefni sem eru til þess fallinn að styrkja inniviði og samkeppnisstöðu sína enda eru gjaldþrota fyrirtæki ekki samfélagslega ábyrg. Samfélagsleg ábyrgð verður því að vera í samræmi en ekki í andstöðu við góða viðskiptahætti.

Gömlu íslensku bankarnir töldu sig vera "samfélagslega ábyrga“ og notuðu það hugtak um starfsemi sína. Ef málin hefðu verið þannig vaxin væru þeir enn starfandi og rekstur þeirra hefði aldrei haft þau áhrif að íslenska hagkerfið hrundi í lok árs 2008. Þetta sýnir að samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja felst ekki aðeins í því að beita áhrifum sínum og styrk í þágu málefna sem styðja við samfélagið, heldur og ekki síður felst samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja í traustum rekstri. Samfélagsleg ábyrgð er því þegar öllu er á botninn hvolft "góður business."

Fyrirtæki geta verið samfélagslega mikilvæg án þess að vera sérstaklega samfélagslega ábyrg og öfugt. Vegna aðstöðu og áhrifa sinna er þó mikilvægt að stórfyrirtæki sýni samfélagslega ábyrgð. Í því samhengi langar mig að vísa aftur í Klas Eklund sem vitnar í það sem hann kallar heimspeki Línu Langsokks. Hún hljóðar svo: "Sá sem er mjög sterkur verður að vera mjög góður".²

Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja er í reynd ekki flóknari en svo.

1. Porter, Michael & Kramer, Mark R.; Creating Shared Value, Harvard Business Review, January – February 2011

2. „Þá urðu báðir þjófarnir hræddir og byrjuðu að gráta. Lína vorkenndi þeim og gaf þeim hvorn sinn gullpeninginn til að kaupa mat. Því Lína er svo góð. Sá sem er mjög sterkur verður að vera mjög góður“

Til baka