Plötusala er hverfandi en streymistekjur aukast ár frá ári. Tónlistarfólk spilar á fleiri tónleikum og framleiðir annars konar vörur til að bregðast við nýjum veruleika. Á endanum gildir þó að vinna bara og vinna og spara við sig eins og hægt er.

9. nóvember 2016

Það er ekki ofsagt sem heyrist gjarnan að hér hafi orðið hrun - í tónlistarsölu. Árið 1999 seldust 868 þúsund hljóðrit á Íslandi, langmest geisladiskar. Sextán árum síðar voru þau 154 þúsund, eða innan við fimmtungur af því sem var rétt fyrir aldamót.

Bjartsýnisraddir benda á að á móti hefur áskrifendum að tónlistarveitum á borð við Spotify og Tónlist.is fjölgað, sérstaklega allra síðustu ár. Tekjur af streymi hafa margfaldast frá því að þær fóru fyrst að berast árið 2010 en samanlagðar tekjur af sölu og streymi á íslenskri tónlist hafa engu að síður lækkað um 200 milljónir króna síðan. Það er næstum helmingslækkun á nokkrum árum. Það er ansi þungt högg og upphæðirnar sýna vel að plötugerð er enginn milljarðabransi í dag.

Hvernig fara þá tónlistarmenn að því að lifa af? Með ráðdeild og útsjónarsemi, virðist vera. Guðmundur Óskar Guðmundsson, bassaleikari í Hjaltalín, Tilbury og hljómsveit Snorra Helgasonar, hægri hönd Sigríðar Thorlacius og atvinnutónlistarmaður allt frá 2004, segir að það sé voðalega lítill peningur í því að vera í rokkhljómsveit á Íslandi, „jafnvel þótt þú spilir fyrir fullu húsi á Húrra nokkrum sinnum á ári, sem er svona það sem aðrir en þeir allra stærstu geta gert sér vonir um. Í þeim hljómsveitum sem ég hef verið í þá er yfirleitt ekki borgað út heldur er peningunum safnað í sjóð til að borga fyrir upptökur sem koma út á plötum sem enginn kaupir.

Fyrir einhverjum árum síðan gátu hljómsveitir komist af með því að spila úti á landi. Þar voru stöðug böll áratugum saman. Sláturfélagið á Siglufirði hélt þorrablót eða flöskuball eða álíka; það var bara annar kúltúr. Í dag eru bara tónleikar. Á ball fékkstu kannski þúsund manns en maður er að rembast við að smala fimmtíu hræðum á tónleika á landsbyggðinni í dag. Það gengur kannski að fara hringinn ef þú ert einn, í mesta lagi tvö.“ Enda er lykillinn að lifibrauði Guðmundar sá að hann starfar sem undirleikari Sigríðar Thorlacius. Þau koma fram nokkrum sinnum í viku á hvers kyns lokuðum eða opinberum viðburðum þar sem er óskað eftir tónlist og í langflestum tilfellum eru það bara þau tvö sem eru á launaskránni. „Tónlistarflutningurinn þarf því ekki að kosta mikið fyrir kaupandann en tryggir okkur engu að síður mannsæmandi laun,“ segir hann.

„Síðan 2011 er ég eiginlega búin að túra stanslaust. Það tekur mjög á og ég verð svakalega þreytt, bæði andlega og líkamlega.“

- Sóley Stefánsdóttir

Þótt netið hafi gert út af við plötusölu þá hefur það á sama tíma opnað heiminn fyrir íslenskum tónlistarmönnum og auðveldað þeim að koma tónlist sinni á framfæri erlendis.

Lifað frá giggi til giggs

Tónlistarkonan Sóley Stefánsdóttir, sem er best þekkt undir skírnarnafni sínu, tekur í sama streng. „Þetta gengur því ég er ógeðslega sparsöm, reyni að halda vel utan um fjármálin og af því að ég er bara ein,“ segir Sóley. „Ég hef verið í sjö manna hljómsveit [Seabear] sem túraði mikið en þá fékk aldrei neinn pening því greiðslan fyrir tónleikana deildist alltaf í sjö.“ Nú safnar Sóley í sjóði á tónleikaferðalögum og reynir að lifa á þeim fram að næsta giggi. „Í lok síðasta árs hafði ég túrað mjög mikið og átti því einhverja summu sem entist mér fram í maí á þessu ári. Svo fór ég til Rússlands og fékk vel borgað og hugsaði með mér að ég gæti lifað fram í júlí. Þá fór ég í annan túr, en með stærra teymi, þannig að það kom ekkert svo vel út fyrir mig. Núna er september og ég er farin að hugsa jæja, nú mættu einhverjir tónleikar detta inn. En mig langar að nefna að hljóðritasjóður er frábær. Það hefur vantað styrki til að gera plötur þótt það sé akkúrat tíminn þar sem maður hefur engar tekjur og er bara að eyða í upptökur. Það verður úthlutað úr honum í fyrsta sinn núna bráðlega.“

Saga Sóleyjar hefði verið heldur ólíklegri þegar best gekk í plötubransanum á níunda og tíunda áratugnum, áður en netið kom til sögunnar. Hún er ekki „fræg“ á Íslandi þrátt fyrir að vera einhver vinsælasti tónlistarmaður Íslands utan landsteinanna; lag hennar „Pretty Face“ hefur verið spilað 22 milljón sinnum á YouTube. „Það bara gerðist án þess að nokkur viti beinlínis hvers vegna. Ég var mjög heppin. Þetta er eiginlega alveg fáránlegt.“ Þótt netið hafi gert út af við plötusölu þá hefur það á sama tíma opnað heiminn fyrir íslenskum tónlistarmönnum og auðveldað þeim að koma tónlist sinni á framfæri erlendis. Tækniframfarir hafa einnig lækkað upptökukostnað gríðarlega og með góðu hljóðkorti, góðum hljóðnema, umburðarlyndum nágrönnum og virkri þekkingarleit á netinu má taka upp heila plötu heima í svefnherbergi þótt gæðin verði vitanlega ekki þau sömu og í fullbúnu hljóðveri með atvinnumönnum. Ólíkar tónlistarstefnur krefjast hins vegar mismikillar og misflókinnar hljóðvinnslu.



 

Fyrir vikið hefur samkeppni meðal tónlistarmanna á alþjóðamarkaði harðnað til muna. Sem dæmi má nefna að á hverri einustu mínútu er tólf klukkustundum af ókeypis frumsömdu efni hlaðið upp á tónlistarveituna SoundCloud. Það þýðir að á hálfum sólarhring er heilu ári af tónlist hlaðið þangað inn. Þegar framboðið af tónlist er svo gríðarlegt þarf kannski ekki að undra að verðið á tónlist nálgist núll. Í þvílíkum hafsjó af nýrri tónlist getur verið erfitt að láta taka eftir sér og því skiptir máli að hafa góða samstarfsmenn. „Ég er með ótrúlega góðan bókara sem vinnur líka fyrir mjög þekkta tónlistarmenn eins og Sufjan Stevens og Bon Iver. Hann sá mig spila á Iceland Airwaves 2012 og eftir að við fórum að vinna saman hef ég fengið miklu betri gigg,“ segir Sóley. Guðmundur bætir við: „Fyrir virkar hljómsveitir sem eru að leita sér að plötusamningi eða verkefnum úti í heimi þá hefur það heilmikið að segja að hafa Iceland Airwaves.“

Þegar framboðið af tónlist er svo gríðarlegt þarf kannski ekki að undra að verðið á tónlist nálgist núll.

Gengið í öll störf

Hljómsveitir Guðmundar hafa ekki hlotið sama brautargengi erlendis og Sóley. Hann segir því að það sé mikilvægt að geta gengið í ótal störf innan tónlistargeirans. Hann spilar á bassa inn á plötur og á tónleikum, hann sest í upptökustjórastólinn, framleiðendasætið og semur tónlist fyrir auglýsingar, leikhús og kvikmyndir. „Stundum hef ég áhyggjur af því að ég sé ekki framúrskarandi á neinu þeirra sviða sem ég starfa á. En ég held að það væri ekkert meira að gera hjá mér ef ég væri bassaleikari á heimsmælikvarða - á Íslandi. En þetta hefur líka þróast svona því ég vil geta gert alls konar og skipt um umhverfi og unnið ólík verkefni með ólíku fólki.“

„Stundum hef ég áhyggjur af því að ég sé ekki framúrskarandi á neinu þeirra sviða sem ég starfa á. En ég held að það væri ekkert meira að gera hjá mér ef ég væri bassaleikari á heimsmælikvarða - á Íslandi.“

- Guðmundur Óskar Guðmundsson

Sumir hafa viðrað áhyggjur af því að tónlistarbransinn sé að þróast á þann veg að tónlistin sjálf verði aukaatriði við hliðina á lækfjölda og Twitter-fylgjendum.

Guðmundur segir að það kynni að auðvelda honum vinnuna að hafa sterkt vörumerki sem næði yfir öll þau ólíku störf sem hann vinnur og nefnir Memfismafíuna sem vel heppnað dæmi í því samhengi. En svo virðist sem hefðbundnar hljómsveitir séu einnig að þróast í þessa átt. Lykillinn að því að fanga athygli er að vera virkur og njóta hylli á samfélagsmiðlum og sumir hafa viðrað áhyggjur af því að tónlistarbransinn sé að þróast á þann veg að tónlistin sjálf verði aukaatriði við hliðina á lækfjölda og Twitter-fylgjendum. Þegar útgáfufyrirtæki hafa ekki lengur hag af því að gefa út plötur flyst markaðs- og kynningarstarfið til sjálfra flytjendanna. Í raun þyrfti tónlistarmaður sem vill komast sæmilega af helst að vera upptökustjóri, umboðsmaður, útgefandi, grafískur hönnuður og kynningarfulltrúi líka.

 

Nýjar leiðir

Þótt ekki hafi mikið borið á því hérlendis þá hafa ýmsir erlendir tónlistarmenn tekið upp á því að selja vörur alls óskyldar tónlistinni sjálfri undir sama vörumerki í auknum mæli, hvort sem það eru bolir eða taupokar eða eitthvað allt annað: klakabox eða spilastokkar eins og hljómsveitin Belle & Sebastian hefur látið framleiða. Svoleiðis hefur þekkst meðal stórstjarna en það er tiltölulega nýtt að minni hljómsveitir feti þá slóð. Í slíkum tilfellum má segja að tónlistin tryggi ákveðna viðskiptavild sem megi svo færa yfir á hvaða vöru sem er. Vörur af þessu tagi hjálpa aðdáendum að tjá ást sína á hljómsveitinni og fjárfesta umfram það sem fæst fyrir að smella á „play“-takkann og geta gefið tónlistarmönnum nýja tekjumöguleika.

Hugmyndaauðgi á viðskiptasviðinu hjálpar tónlistarmönnum að hafa sem mestar tekjur af sinni list. En á móti hefur listamaðurinn minni tíma til að sinna sköpuninni. „Það er bara eins og það sé búið að minnka starfshlutfallið. Launin lækka svo þú þarft að vinna meira til að ná sömu tekjum,“ segir Guðmundur.

„Síðan 2011 er ég eiginlega búin að túra stanslaust,“ segir Sóley. „Það tekur mjög á og ég verð svakalega þreytt, bæði andlega og líkamlega. Síðasta ár endaði með því að ég fékk hálfgert taugaáfall.“ Yfir vofir svo möguleikinn á því að tónlistin detti úr tísku. „Ég held að maður megi ekki pæla of mikið í því. Svo skiptir máli að vera opin og tilbúin að hlusta á nýja og framúrstefnulega tónlist til að staðna ekki.“ Fyrir útsjónarsama tónlistarmenn gildir sama um hræringar á markaðnum. Þeir sem fylgjast vel með nýjum og framúrstefnulegum viðskiptaháttum eru líklegri en hinir til að halda í við þróunina þar, sem verður áfram leifturhröð og illfyrirsjáanleg.