Kortanotkun hefur aldrei verið meiri og Íslendingar segjast helst nota reiðufé í gjafir og til að greiða í stöðumæla. Samt hefur reiðufé í umferð aukist viðstöðulaust síðustu ár.

9. nóvember 2016

Í Bankastræti er ekkert bankaútibú lengur og í allri miðborg Reykjavíkur er bara eitt útibú eftir. Það hvernig við sýslum með peningana okkar hefur breyst hratt og fyrir áratug stefndi hraðbyri í að Ísland yrði alfarið reiðufjárlaust. En frá árinu 2008 hefur seðlamagn í umferð aukist stöðugt og langt umfram verðbólgu.

Kortaþjóðin

Íslendingar hafa tekið greiðslukortum af öllum sortum opnum örmum og kortanotkun hefur aukist nánast viðstöðulaust síðan debetkortin voru kynnt til sögunnar fyrir tveimur áratugum.

Við greiðum með korti að meðaltali rúmlega einu sinni á dag og segjumst sjálf nota kort þrisvar sinnum oftar en reiðufé. Norðmenn eru eina þjóðin sem kemst nálægt Íslendingum hvað þetta varðar.

Íslendingar eiga reyndar heimsmet í kortanotkun og við erum ekki feimin við að nota kort í smæstu viðskiptum. Að því leyti leikur reiðufé í rauninni algjört aukahlutverk. Eftirspurn eftir reiðufé var lengi vel í góðu samræmi við þetta og dróst saman um árabil - allt fram til haustsins 2008 þegar hún stórjókst á nýjan leik.

Hvaðan kemur allt þetta reiðufé?

Fyrir fjármálahrunið árið 2008 var reiðufé bara lítið brot af heildarveltu peninga í landinu eða undir 3% af landsframleiðslu. Haustið 2008 tvöfölduðust seðlar og mynt í umferð. Fólk treysti beinhörðum peningum betur þegar það gaf á bátinn. Síðan þá hefur staðan batnað og traustið á fjármálakerfin aukist. Samt hefur aðeins um fimmtungur þess fjár sem tekið var út haustið 2008 skilað sér til baka.

 

Haustið 2008 tvöfölduðust seðlar og mynt í umferð. Fólk treysti beinhörðum peningum betur þegar það gaf á bátinn.


Notkun reiðufjár í viðskiptum

Reiðufé í umferð var stöðugt um áratugi meðan notkun þess minnkaði stöðugt. Eftir fjármálahrunið jókst eftirspurn eftir reiðufé gífurlega.

Það sem hefur kannski komið meira á óvart er að eftirspurnin eftir reiðufé hefur haldið áfram að aukast – og langt umfram það sem skýra mætti með verðbólgu og minnkandi verðgildi seðlanna.

Aukin notkun reiðufjár er í mótsögn við þá staðreynd að Íslendingar halda því sjálfir fram að þeir noti reiðufé helst í stöðumæla, gjafir og vasapeninga fyrir börnin en netbanka og kort í alla stærri hluti.

Mikil fjölgun ferðamanna á vafalaust sinn þátt í þessu en erlendir ferðamenn treysta gjarnan á reiðufé líkt og Íslendingar á sínum ferðalögum. Það eitt útskýrir þó ekki alla notkunina. Seðlamagnið í þjóðfélaginu kveikir líka viðvörunarljós um að svarta hagkerfið blómstri meira en áður og seðlarnir séu notaðir til að sneiða hjá skattgreiðslum.

Íslendingar koma æ sjaldnar í útibú

Eftir að netbankinn kom til sögunnar breyttist hlutverk bankaútibúanna mikið. Um aldamótin voru gjaldkerar enn hluti af daglegu lífi, við biðum í röðum um mánaðamót til að hitta þá, þeir tóku við launaávísunum, greiddu fyrir okkur reikninga og gáfu upp stöðuna á tékkareikningum.

 

Þetta heyrir sögunni til. Í dag nota næstum allir netbanka og um leið hefur hlutverk útibúsins breyst. Heimsóknir í banka eru færri og snúast um stærri hluti sem krefjast umræðu og ráðgjafar eins og lántökur, íbúðakaup eða lífeyrissparnaður.

Reiðuféð er líka nánast horfið úr útibúunum. Seðlarnir sem bætast við á hverju ári koma lítið við þar enda greiða fáir reikninga eða millifæra hjá gjaldkerum.

Þessi þróun er alls ekki séríslensk. Hin Norðurlöndin eru langt komin með að gera fjármálakerfin sín alveg rafræn og sömu sögu má segja víða um heim. Í Noregi og Svíþjóð eru flest bankaútibú reiðufjárlaus, sem hefur ekki bara dregið úr kostnaði heldur líka glæpum. Bankarán í Svíþjóð heyra nánast sögunni til. Staðan á Íslandi er þannig hliðstæð nágrönnum okkar nema þegar kemur að eftirspurn eftir reiðufé.

 





Langflestir Íslendingar segjast samt vera á móti því að reiðufé verði tekið endanlega úr notkun.

Stöðumælar, svarta hagkerfið og væntumþykja

Tæknilega er fátt því til fyrirstöðu að hætta að nota reiðufé og gera fjármálakerfið alveg rafrænt. Að vissu leyti er líka æskilegt að seðlarnir hverfi, það er dýrt að nota reiðufé þótt kostnaðurinn sé ekki alltaf sýnilegur.

En langflestir Íslendingar segjast vera á móti því að reiðufé hverfi, jafnvel þótt þeir noti það lítið eða ekkert dags daglega. Aðeins um 19% Íslendinga segjast beinlínis jákvæðir gagnvart því að reiðufé verði lagt af. Notkunin í dag virðist því frekar byggð á huglægum forsendum og vana en tæknilegum. Fólk virðist einfaldlega tengjast reiðufé betur en kortum. Þeir sem nota reiðufé segjast líka hafa meiri stjórn á eyðslunni og betri yfirsýn.

Við eigum í tilfinningalegu og menningarlegu sambandi við áþreifanlega peninga og fólk virðist treysta þeim betur en tölum á skjá. Þetta samband skiptir fólk máli og mun vafalaust hafa áhrif á það hversu lengi við höldum í seðlana, þótt það séu fáar tæknilegar ástæður fyrir tilvist þeirra. Hver sem ástæðan er, þá vill fólk halda í reiðufé og engin teikn eru á lofti um að notkun reiðufjár verði hætt í nánustu framtíð.